Hand-voet-mondziekte: verzorging van huid en luiergebied

Hand-voet-mondziekte is een besmettelijke infectie met een virus. De boosdoeners zijn enterovirussen, een groep virussen die zich onder andere in de darmen vermenigvuldigt. In Nederland gaat het meestal om het coxsackievirus A16 of A6, soms om coxsackievirus A10 of enterovirus A71.

Het virus zit in speeksel, neusslijm, het vocht uit de blaasjes en de ontlasting. Kinderen geven het aan elkaar door via handen, speelgoed, bekers en hoesten. Tussen de besmetting en de eerste klachten zitten meestal drie tot zes dagen.

De ziekte komt vooral voor bij kinderen onder de tien jaar, en het vaakst bij kinderen van 1 tot 5. Zij hebben deze virussen nog niet eerder gehad en dus nog geen afweer opgebouwd. Ze stoppen bovendien alles in hun mond en spelen op de opvang dicht op elkaar. De meeste volwassenen hebben het als kind al doorgemaakt.

Het goede nieuws: hand-voet-mondziekte gaat vanzelf over. De blaasjes zijn meestal na een week tot tien dagen verdwenen. Binnen twee weken zijn de meeste kinderen helemaal klachtenvrij. Je kind kan het later wel opnieuw krijgen, door een ander virus uit dezelfde groep.

Hand-voet-mondziekte heeft trouwens niets te maken met mond-en-klauwzeer. Dat is een dierziekte met een ander virus.

De ziekte begint vaak vaag. Je kind is hangerig, eet slecht en heeft lichte koorts, meestal rond de 38,5 °C. Soms horen er een loopneus, keelpijn of buikpijn bij. Na een halve tot anderhalve dag verschijnen de plekjes waar de ziekte haar naam aan dankt.

• Koorts en een ziek gevoel: meestal mild en van korte duur.
• Plekjes in de mond: kleine rode vlekjes en blaasjes op de tong, het tandvlees en de binnenkant van de wangen. Ze gaan snel kapot en worden pijnlijke zweertjes, kleine open plekjes in het slijmvlies.
• Handpalmen: rode vlekjes en blaasjes van 2 tot 5 millimeter, vaak met een rood randje.
• Voetzolen: dezelfde blaasjes, soms ook op de hielen of tussen de tenen.
• Billen en luiergebied: kleine rode bultjes of blaasjes op de billen, rond de anus, in de liezen of bij de geslachtsdelen.
• Minder eetlust: eten en drinken doen pijn door de plekjes in de mond.
• Prikkelbaarheid en vermoeidheid: meer huilen, slechter slapen en vaker op schoot willen.

Niet ieder kind krijgt al deze klachten. Het ene kind heeft alleen een paar plekjes in de mond, bij het andere zitten handen, voeten en billen vol. Sommige kinderen merken er helemaal niets van en geven het virus toch door. Bij het coxsackievirus A6 kan de uitslag uitgebreider zijn en ook op armen, benen of in het gezicht verschijnen.

De uitslag van hand-voet-mondziekte zit niet alleen op handen en voeten. Volgens de richtlijn van het RIVM heeft ongeveer een derde van de kinderen ook uitslag op de billen. Meestal zijn dat kleine rode bultjes, soms met een blaasje erop. Ze kunnen ook rond de anus, in de liesplooien en bij de geslachtsdelen zitten.

In de luier is dat lastig te beoordelen, want het lijkt al snel op gewone luieruitslag. Toch zijn er verschillen. Dit overzicht helpt je op weg, maar vervangt geen beoordeling door de huisarts.

Waarom vraagt het luiergebied extra aandacht? In een luier is het warm en vochtig. Urine en ontlasting prikkelen de huid, en bij elke beweging schuurt de luier een beetje. Een huid met blaasjes is al kwetsbaar, en een kapot blaasje is eigenlijk een klein wondje. Sommige kinderen hebben door het virus ook dunnere ontlasting, waardoor de huid nog vaker in contact komt met poep.

Niet iedere rode plek in de luier komt door hand-voet-mondziekte. Ook een kind met dit virus kan gewone luieruitslag of een schimmelinfectie krijgen. Twijfel je? Lees dan meer over het verschil tussen schimmelinfectie en luieruitslag, of laat het bekijken door de huisarts.

Goede verzorging maakt je kind niet sneller beter. De huid herstelt zelf, en het virus verdwijnt vanzelf. Wat je wel doet, is de huid zo min mogelijk extra belasten, zodat je kind zich prettiger voelt en de blaasjes rustig kunnen opdrogen.

Reinig de huid voorzichtig

• Lauwwarm water is meestal genoeg. Gebruik een zacht washandje of katoenen doekje.
• Niet wrijven of schrobben, ook niet als er etensresten aan handjes of gezicht zitten. Laat het water even inweken en veeg dan zacht.
• Heb je toch zeep nodig, kies dan een milde, parfumvrije reiniger en spoel goed na.
• Dep de huid droog met een zachte handdoek. Vergeet de plooitjes tussen vingers en tenen niet. In het artikel over je baby afdrogen zonder huidirritatie lees je hoe je dat het handigst doet.

Laat de blaasjes met rust

Prik blaasjes niet open en knijp ze niet uit. Het vocht erin bevat het virus, en een open blaasje is een toegangspoort voor bacteriën. Blaasjes drogen na een paar dagen vanzelf in, en de huid eronder herstelt in de tussentijd.

Probeer krabben en pulken zoveel mogelijk te voorkomen. Houd de nagels van je kind kort en schoon, zodat een krabbel minder schade doet. Hoe je dat veilig doet, lees je in baby's nagels knippen: hoe vaak en op welke manier. Bij een jonge baby kunnen dunne katoenen wantjes 's nachts helpen.

Kies voor zachte huidverzorgingsproducten

Minder is hier echt meer. Een eenvoudige routine met water, een milde reiniger en eventueel één beschermend product is vaak genoeg. Kies producten zonder parfum en zonder alcohol, met een korte ingrediëntenlijst. Weet je niet goed waar je op moet letten, dan helpt deze korte gids voor het lezen van ingrediëntenlijsten.

Niet elke crème of zalf is geschikt voor open, nattende of ontstoken plekjes. Smeer daar niets op zonder dat je huisarts of apotheker het heeft aangeraden. Laat ook huismiddeltjes zoals etherische oliën achterwege; die kunnen een gevoelige huid juist irriteren.

Voorkom extra huidirritatie

• Kies zachte, ademende kleding van katoen.
• Laat strakke rompertjes, elastiek en schurende naden even liggen.
• Kleed je kind niet te warm aan. Zweet maakt een geïrriteerde huid nog gevoeliger.
• Was kleding en beddengoed met een mild wasmiddel zonder parfum. Meer daarover lees je in het artikel over wasmiddel bij een gevoelige babyhuid.
• Zitten er blaasjes op de voetzolen? Laat je kind binnen op blote voeten of zachte sokjes lopen in plaats van in schoenen.

Zitten er blaasjes of rode bultjes op de billen, dan heeft het luiergebied de meeste zorg nodig. De huid krijgt daar het meest te verduren. Met vier eenvoudige gewoontes houd je het voor je kind zo comfortabel mogelijk.

Verschoon de luier vaker dan normaal

• Kijk vaker in de luier dan je gewend bent, bijvoorbeeld na elke voeding en elk dutje.
• Vervang een natte of vieze luier zo snel mogelijk. Poep prikkelt de huid meer dan plas.
• Laat de huid na het schoonmaken even aan de lucht drogen voordat de nieuwe luier om gaat.
• Zo blijft de huid zo kort mogelijk in contact met urine en ontlasting.

Vaker verschonen heeft nog een voordeel: je ziet meteen hoeveel natte luiers je kind heeft. Dat is een goede graadmeter of je kind genoeg drinkt. Hoe vaak je normaal verschoont, lees je in hoe vaak moet je een baby verschonen?

Reinig de billen op een milde manier

• Gebruik lauwwarm water en een zacht doekje, of geschikte babydoekjes.
• Dep en veeg zacht. Wrijf niet over de rode plekjes en blaasjes.
• Kies bij vochtige doekjes altijd een parfumvrije variant met zo min mogelijk ingrediënten. De XL Water Wipes van Moise bestaan voor 99,9% uit water en bevatten geen parfum.
• Veeg bij meisjes van voor naar achter, zodat poep niet in de richting van de plasbuis komt. Zie ook luier verschonen bij een meisje.
• Dep het luiergebied daarna goed droog, ook in de liesplooien.

Heeft je kind door het virus dunne ontlasting? Dan heb je meer aan een kom lauw water met een zacht doekje dan aan veel losse doekjes achter elkaar. Meer tips staan in babydoekjes bij diarree: zacht reinigen.

Gebruik een geschikte beschermende crème

Een beschermende luiercrème, ook wel barrièrecrème genoemd, legt een dun laagje op de huid. Dat laagje houdt vocht uit de luier en wrijving deels tegen. Zinkoxide is een veelgebruikt ingrediënt in dit soort crèmes, zalven en sprays, omdat het een beschermende laag vormt.

• Breng het product dun aan op schone, droge en hele huid.
• Een luierspray met zinkoxide, zoals de Luierwissel spray van Moise, hoef je niet in te wrijven. Dat scheelt wrijven over gevoelige plekjes.
• Een beschermend product is geen behandeling voor het virus. Het beschermt alleen de huid, de blaasjes verdwijnen er niet sneller door.
• Zijn plekjes open, nattend of ontstoken? Smeer daar dan niet zomaar iets op. Vraag eerst je huisarts of apotheker wat geschikt is.

Twijfel je tussen een zinkzalf, billencrème of spray? In zinkzalf, billencrème of luierspray: wat gebruik je wanneer? zetten we de verschillen op een rij.

Geef de huid regelmatig wat lucht

Een paar minuten zonder luier laat de huid opdrogen en geeft rust van het schuren. Dat doe je zo:

• Leg je kind op een schone handdoek of hydrofiele doek, in een warme kamer.
• Leg er een extra laag onder voor een onverwachte plas, bijvoorbeeld een waterdichte onderlegger.
• Een paar minuten na het verschonen is al genoeg. Hoe lang het kan, lees je in billen laten luchten: hoe lang mag je baby zonder luier?
• Was de doek daarna op een hoge temperatuur. Het virus zit ook in ontlasting.

Overzicht: verzorging van het luiergebied

De plekjes van hand-voet-mondziekte jeuken vaak niet erg, maar ze kunnen wel gevoelig, pijnlijk of branderig zijn. Vooral in de luier, waar plas over de huid loopt. Sommige kinderen hebben wel echt jeuk.

• Koel kompres: maak een zacht washandje nat met koel water en leg het een paar minuten op de plek. Doe dit alleen als je kind het prettig vindt.
• Geen ijs: leg geen ijsblokjes of coolpacks direct op de huid. Te veel kou kan een gevoelige huid beschadigen.
• Krabben voorkomen: korte nagels, wijde kleding en afleiding helpen. Een boekje lezen of samen spelen werkt soms beter dan je denkt.
• Pijnstilling: paracetamol kan helpen tegen pijn en koorts. Houd je aan de dosering op de bijsluiter voor de leeftijd of het gewicht van je kind, of vraag het je apotheker. Bij een baby jonger dan 3 maanden overleg je altijd eerst met de huisarts.

Gebruik geen anti-jeukcrèmes of medicinale zalven op eigen houtje. Denk aan crèmes met hormonen (corticosteroïden) of verdovende middelen. Niet ieder middel is geschikt voor jonge kinderen, en onder een luier neemt de huid meer van een middel op. Heeft je kind veel jeuk of pijn, neem dan contact op met de huisarts.

De zweertjes in de mond maken slikken pijnlijk. Veel kinderen weigeren daardoor hun eten of drinken. Drinken is in deze dagen belangrijker dan eten: een paar dagen minder eten is niet erg, te weinig drinken wel.

• Bied vaak kleine slokjes aan, bijvoorbeeld elk kwartier een paar slokjes koud water.
• Geef je borstvoeding of flesvoeding, ga daar gewoon mee door. Vaker en korter voeden is prima.
• Koud doet vaak minder pijn. Een waterijsje om op te zuigen kan helpen.
• Zachte, koele voeding gaat vaak beter: yoghurt, vla, koude pap of een gladde groentepuree.
• Vermijd zuur, zout en pittig eten. Sinaasappelsap, tomaat, chips en harde, knapperige dingen kunnen prikken.

Let goed op tekenen van uitdroging:

• duidelijk minder natte luiers, of een luier die lang droog blijft;
• donkere, sterk ruikende plas (lees ook luier ruikt naar ammoniak: wat zegt een sterke plasgeur?);
• een droge mond, droge lippen of huilen zonder tranen;
• sufheid of slap zijn;
• bij baby's een ingezakte fontanel, het zachte plekje op het hoofd.

Drinkt je kind minder dan de helft van wat het normaal drinkt? Bel dan dezelfde dag de huisarts.

De meeste kinderen zijn na een week tot tien dagen weer opgeknapt. Binnen twee weken zijn de klachten meestal helemaal weg. Het verloop ziet er vaak zo uit:

1. Dag 1 en 2: lichte koorts, hangerig, minder eetlust.
2. Dag 2 en 3: plekjes in de mond, daarna blaasjes op handen, voeten en soms de billen.
3. Na ongeveer een week: de blaasjes drogen in en verdwijnen. Op de huid zijn de plekjes na 8 tot 10 dagen meestal genezen.
4. De weken daarna: de huid kan nog wat gevoelig of schilferig zijn.

Bij sommige kinderen vervelt de huid van handpalmen en voetzolen tijdens het herstel. Soms gebeurt er pas weken later iets met de nagels. Er komen streepjes dwars over de nagel, of een nagel laat los. Dat kan twee weken of langer na het begin van de ziekte gebeuren. Het ziet er vervelend uit, maar de nagels groeien vanzelf weer aan. Dat duurt wel een paar maanden.

Trek niet aan loslatende huid of nagels. Je maakt dan een wondje dat kan gaan ontsteken. Hangt een los randje ergens achter, knip het dan voorzichtig kort. Blijf de huid ook na de ziekte mild verzorgen; littekens komen bijna nooit voor.

Hand-voet-mondziekte is al besmettelijk voordat je iets ziet: ongeveer een week voor de eerste klachten. Na het herstel kan het virus nog weken in de ontlasting zitten. Daarom is hygiëne rond de luier zo belangrijk.

• Was regelmatig je handen met water en zeep, en die van je kind.
• Was je handen extra goed na elke verschoning, ook als je doekjes hebt gebruikt.
• Maak speelgoed en veelgebruikte oppervlakken zoals de commode, deurklinken en de kinderstoel regelmatig schoon. Een gewoon schoonmaakmiddel is genoeg.
• Deel geen bekers, bestek, flesjes of handdoeken.
• Was kleding, handdoeken en beddengoed als er ontlasting, speeksel of vocht uit blaasjes op zit.
• Doe vieze luiers in een afgesloten zakje en gooi ze meteen weg.

Goede hygiëne beperkt de verspreiding, maar kan niet alles voorkomen. Kinderen geven het virus al door voordat iemand weet dat ze ziek zijn. Raakt een broertje of zusje toch besmet, dan heb je niets verkeerd gedaan.

Meestal kun je hand-voet-mondziekte thuis goed opvangen. Neem contact op met de huisarts als je een van deze signalen ziet:

• Je kind drinkt nauwelijks, minder dan de helft van normaal, of heeft duidelijk minder natte luiers.
• Je kind is opvallend suf, slap of moeilijk wakker te krijgen.
• Je ziet tekenen van uitdroging, zoals een droge mond en huilen zonder tranen.
• De koorts houdt aan of komt terug, of je kind wordt steeds zieker.
• Je kind kreunt of huilt aanhoudend en is niet te troosten.
• De huid wordt steeds roder, warmer of pijnlijker, of er komt pus uit.
• Je kind heeft veel pijn of kan bijna niet slikken.
• De klachten worden niet beter, of je maakt je zorgen.

Is je baby jonger dan 3 maanden en heeft je baby koorts (38 °C of hoger)? Bel dan altijd direct de huisarts of de huisartsenpost, ook als er verder niets aan de hand lijkt.

Dit artikel geeft algemene verzorgingsadviezen. Het is geen vervanging voor persoonlijk medisch advies. Jij kent je kind het best: vertrouw je het niet, bel dan gewoon.

Hand-voet-mondziekte is vervelend, maar meestal onschuldig. Het virus moet zijn beloop hebben, en dat duurt gemiddeld een week tot tien dagen. Wat jij in die tijd doet, maakt voor je kind wel verschil.

Maak de huid zacht schoon met lauwwarm water, laat de blaasjes met rust en verschoon vaker dan normaal. Bescherm de hele huid in de luier met een dun laagje, geef de billen af en toe lucht en kies voor producten zonder parfum. Blijf ondertussen letten op drinken en natte luiers.

De meeste kinderen zijn binnen twee weken weer helemaal de oude. Tot die tijd heeft je kind vooral rust, iets kouds om te drinken en een beetje extra knuffelen nodig. En als je twijfelt, is de huisarts er om mee te kijken.